Światowy Dzień Zdrowia Psychicznego. Nie wystarczy pilnować szkolnych drzwi

10 października obchodzimy Światowy Dzień Zdrowia Psychicznego. W tym roku w Polsce przypada on w szczególnie trudnym momencie, bo po serii aktów przemocy w placówkach szkolnych, które wstrząsnęły uczniami, rodzicami i nauczycielami. Nie pomogą nam tutaj pochopne diagnozy ani proste szukanie winnych. To czas, w którym trzeba wreszcie poważnie zapytać, co dzieje się z kondycją psychiczną Polaków, a zwłaszcza młodych ludzi — i dlaczego tak często reagujemy dopiero wtedy, gdy dochodzi do tragedii.

W ciągu kilku dni w Ostrołęce, Leszczydole-Nowinach i Warszawie doszło do niebezpiecznych zdarzeń z użyciem ostrych narzędzi. Jedna osoba zginęła, kilka zostało rannych. W całej Polsce pojawiły się groźby, pogłoski o kolejnych atakach i strach podsycany przez internet. Policja zwiększyła obecność w szkołach, a służby sprawdzały tysiące placówek oraz dziesiątki zgłoszeń. Jednocześnie podkreślano, że nie ma dowodów potwierdzających krążące w sieci informacje o zorganizowanym internetowym „wyzwaniu”.

Nie znamy jeszcze wszystkich przyczyn tych wydarzeń. Nie powinniśmy diagnozować ich uczestników na podstawie medialnych doniesień ani utożsamiać problemów psychicznych z agresją. Większość osób doświadczających depresji, lęku czy kryzysu psychicznego nie stanowi zagrożenia dla innych. Przemoc ma zwykle wiele źródeł: mogą się na nią składać doświadczenia krzywdy, wykluczenie, brak bezpiecznych relacji, fascynacja brutalnymi treściami, radykalizacja, używanie substancji zmieniających świadomość, trudności emocjonalne i niewystarczająco wczesna reakcja otoczenia.

Nie wolno więc upraszczać, ale nie wolno też odwracać wzroku od tego się dzieje.

Polska psychika pod coraz większym obciążeniem

Zdrowie psychiczne nie oznacza wyłącznie braku rozpoznanej choroby. To także zdolność do radzenia sobie z codziennością, budowania relacji, podejmowania decyzji, pracy, nauki i przechodzenia przez kryzysy bez utraty poczucia, że nadal mamy wpływ na swoje życie.

Dane pokazują, że coraz więcej Polaków tej równowagi nie ma. Według Narodowego Funduszu Zdrowia na depresję może chorować około 1,285 mln osób. W 2024 roku świadczenia związane z rozpoznaniem depresji otrzymało 878,3 tys. pacjentów, a refundowane leki przeciwdepresyjne wykupiło 1,9 mln osób, niemal dwa razy więcej niż w 2013 roku. Z powodu silnej depresji wystawiono w ciągu roku 418 tys. zwolnień lekarskich.

To nie jest wyłącznie problem indywidualny. Kryzys psychiczny dotyka także rynku pracy. W pierwszym półroczu 2026 roku zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania odpowiadały za 18,2 mln dni absencji chorobowej. Była to jedna z najważniejszych przyczyn nieobecności w pracy, a jej udział zwiększył się w porównaniu z poprzednim rokiem.

Za tymi liczbami stoją bardzo różne historie: przewlekły stres, przeciążenie odpowiedzialnością, problemy finansowe, samotność, wypalenie, doświadczenie przemocy, opieka nad bliskimi, lęk o przyszłość czy poczucie, że trzeba sobie radzić niezależnie od kosztów. Szczególnie dobrze znają to kobiety, które często równocześnie pracują zawodowo, organizują życie rodziny i przejmują odpowiedzialność za emocjonalny dobrostan innych.

Badania CBOS pokazują, że ogólne samopoczucie Polaków stopniowo poprawia się po pandemicznym załamaniu. Jednocześnie wiele negatywnych emocji nadal towarzyszy nam częściej niż przed pandemią: rozdrażnienie, zniechęcenie, bezradność, lęk i niepewność nie zniknęły. Można więc być aktywnym, pracować, odnosić sukcesy i równocześnie funkcjonować na granicy wyczerpania.

Młodzież dźwiga więcej, niż dorosłym się wydaje

Szczególnej uwagi wymaga dzisiaj sytuacja dzieci i młodzieży. Opublikowane wyniki raportu „Młodzież 2025”, przygotowanego przez CBOS na zlecenie Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom, są poważnym ostrzeżeniem.

Ponad połowa badanych uczniów ostatnich klas szkół ponadpodstawowych doświadczyła przynajmniej jednej analizowanej formy przemocy szkolnej: wykluczania, cyberprzemocy, przemocy fizycznej albo wymuszeń. Aż 37 proc. wskazało na wykluczenie lub odtrącenie przez grupę rówieśniczą, natomiast u 42 proc. badanych występowały co najmniej umiarkowane objawy depresji. Odnotowano również rekordowo wysoki poziom stresu oraz spadek poczucia bycia docenianym, szczególnie wśród dziewcząt.

Nie są to wyłącznie „trudne emocje okresu dojrzewania”. Młodzi ludzie funkcjonują pod jednoczesną presją szkoły, rodziny, rówieśników i mediów społecznościowych. Mają być ambitni, odporni, atrakcyjni, popularni i zdecydowani w czasie, kiedy dopiero budują swoją tożsamość. Żyją w świecie nieustannego porównywania się, w którym upokorzenie nie kończy się po wyjściu ze szkoły, lecz może być komentowane, nagrywane i udostępniane przez całą dobę.

Dane dotyczące zachowań samobójczych również nie pozwalają na uspokojenie. W 2025 roku policja odnotowała 1925 prób samobójczych dzieci i młodzieży, z których 161 zakończyło się śmiercią. Liczba prób wprawdzie spadła o 6,3 proc., ale liczba samobójstw wśród młodych osób zwiększyła się o 26,8 proc.

Jednocześnie od 39 proc. młodszych do 55 proc. starszych uczniów zetknęło się w mediach społecznościowych z treściami dotyczącymi zachowań samobójczych. Aż 90 proc. z nich nie szukało takich materiałów z własnej inicjatywy, zostały im podsunięte przez internet. Młodzi, którzy sami przeżywają kryzys, najczęściej powierzają go rówieśnikom. To oznacza, że ciężar ratowania kolegi lub koleżanki bywa przerzucany na inne dziecko, które nie ma wiedzy ani narzędzi, by sobie z nim poradzić.

Nie możemy pomijać jeszcze jednego ważnego kontekstu: przemocy domowej. Dziecko, które przez lata żyje w strachu, jest bite, poniżane albo obserwuje krzywdzenie matki czy rodzeństwa, nie wychodzi z tych doświadczeń bez śladu. Konsekwencje przemocy mogą przez lata wpływać na sposób przeżywania siebie i świata, przybierając różne formy, od depresji, uzależnień i autoagresji po agresję wobec innych. Dopóki będziemy traktować to, co dzieje się za zamkniętymi drzwiami, jak prywatną sprawę rodziny, widzieć krzywdę i nie reagować, dopóty ktoś będzie płacił cenę za nasze milczenie. Najpierw dziecko, a niekiedy później także jego otoczenie.

Bezpieczeństwo to nie tylko monitoring i zamknięte drzwi

Po tragicznych wydarzeniach naturalną reakcją jest zwiększanie ochrony szkół, kontrolowanie wejść, tworzenie procedur i wzmacnianie obecności służb. Takie działania oczywiście też są potrzebne, zwłaszcza w sytuacji bezpośredniego zagrożenia. Nie mogą jednak stać się jedyną odpowiedzią na tę trudną sytuację.

Nie zbudujemy bezpiecznej szkoły wyłącznie za pomocą zamków, monitoringu i patroli. Jeżeli uczeń miesiącami doświadcza wykluczenia, przemocy albo upokarzania, a jego nagła izolacja, narastająca agresja, groźby lub fascynacja brutalnymi treściami są traktowane jako przejaw „trudnego charakteru”, to trudno się dziwić następstwom takich sytuacji.

Bezpieczeństwo do którego teraz tak bardzo dążymy, zaczyna się przecież znacznie wcześniej: w relacji z dorosłym, który dostrzega zmianę zachowania i nie odpowiada oceną. W szkole, która reaguje na wykluczenie, zanim przerodzi się ono w długotrwałą przemoc. W domu, w którym można powiedzieć „nie radzę sobie” bez usłyszenia, że inni mają gorzej. W internecie, w którym szkodliwe treści nie są bezrefleksyjnie udostępniane tylko dlatego, że wywołują silne emocje.

Potrzebujemy oczywiście większej dostępności psychologów, psychiatrów i środowiskowego wsparcia. Potrzebujemy jednak także codziennej profilaktyki: uczenia rozpoznawania emocji, rozwiązywania konfliktów, reagowania na przemoc, proszenia o pomoc i odpowiedzialnego korzystania z mediów społecznościowych. Zdrowie psychiczne nie może być tematem jednej lekcji wychowawczej ani jednego dnia w kalendarzu.

Co możemy zrobić już teraz?

Nie istnieje jedna recepta, która usunie wszystkie źródła kryzysów. Istnieją jednak działania, które realnie zwiększają szansę, że trudność zostanie zauważona, zanim zamieni się w tragedię.

Po pierwsze: potraktujmy zmianę zachowania jako informację. Nagłe wycofanie, utrata zainteresowań, problemy ze snem, nieobecności w szkole, gwałtowne wybuchy złości, samookaleczenia, pożegnalne wiadomości, groźby wobec siebie lub innych oraz obsesyjne zainteresowanie przemocą wymagają reakcji. Nie zawsze oznaczają bezpośrednie zagrożenie, ale nie powinny być ignorowane.

Po drugie: pytajmy wprost, lecz bez osądzania. Zamiast: „Co ci znowu odbiło?”, lepiej powiedzieć: „Widzę, że ostatnio jest ci bardzo trudno. Co się dzieje?” albo: „Martwi mnie to, co powiedziałaś. Czy myślisz o zrobieniu krzywdy sobie lub komuś?”. Rozmowa o myślach samobójczych nie „podsuwa pomysłu”. Może natomiast otworzyć drogę do pomocy.

Po trzecie: nie zostawiajmy dziecka ani dorosłego samego z poważnym zagrożeniem. Obietnica „nikomu nie powiem” nie obowiązuje, gdy może chodzić o życie lub zdrowie. Trzeba włączyć bliską osobę, szkolnego specjalistę, lekarza, centrum interwencji kryzysowej albo służby ratunkowe.

Po czwarte: nie rozpowszechniajmy nagrań z przemocy, zdjęć sprawców, niesprawdzonych pogłosek ani sensacyjnych teorii. Takie materiały zwiększają lęk, mogą krzywdzić osoby poszkodowane i wzmacniać efekt naśladownictwa. Odpowiedzialność za zdrowie psychiczne zaczyna się również od tego, co sami publikujemy i udostępniamy.

Po piąte i najważniejsze! Rozmawiajmy ze sobą. Bądźmy naprawdę w kontakcie, patrzmy sobie w oczy i interesujmy się tym, co przeżywa drugi człowiek. Uczmy się innego języka: mniej oceniania, więcej ciekawości; mniej szybkich rad, więcej słuchania; mniej obojętności, więcej życzliwości. Nie każda rozmowa rozwiąże problem, ale może przerwać czyjeś poczucie osamotnienia i dać prosty, niezwykle ważny sygnał: „Widzę cię. Jesteś dla mnie ważny. Nie musisz mierzyć się z tym sam”. To praca u podstaw, która nie daje natychmiastowych i spektakularnych efektów, lecz w dłuższej perspektywie ma ogromny sens. Przestańmy dokładać kolejne cegły do kultury samotności, w której mijamy się każdego dnia, nie zauważając siebie nawzajem.

Najprostsza recepta jest jednocześnie najtrudniejsza

Światowy Dzień Zdrowia Psychicznego nie powinien być kolejną okazją do opublikowania grafiki o odpoczynku i „dbaniu o siebie”. Kryzysu zdrowia psychicznego nie rozwiążemy wyłącznie spacerem, pozytywnym myśleniem ani kolejną radą, by lepiej organizować czas.

Potrzebujemy dostępnej pomocy specjalistycznej, odpowiedzialności platform internetowych, przygotowanych szkół, sprawnych procedur i państwa, które traktuje zdrowie psychiczne jak element bezpieczeństwa publicznego. Potrzebujemy również odbudowywania więzi, tej najprostszej, codziennej pewności, że ktoś zauważy naszą zmianę, wysłucha i nie zostawi samych.

Możemy zacząć od trzech rzeczy: zobaczyć, nazwać i zareagować. Nie dopiero wtedy, gdy wydarzy się coś dramatycznego. Wtedy, gdy młody człowiek zaczyna znikać z relacji, dorosły przestaje sobie radzić, a czyjeś zachowanie mówi więcej niż słowa.

Dążmy więc do budowania społeczeństwa, którego siła nie polega na tym, że każdy musi radzić sobie sam, lecz na tym, że nikt nie zostaje sam w kryzysie.

Gdzie szukać natychmiastowej pomocy?

  • 112 — w sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia.
  • 116 111 — całodobowy i bezpłatny Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży.
  • 800 12 12 12 — całodobowy Dziecięcy Telefon Zaufania Rzeczniczki Praw Dziecka; dostępny jest również czat.
  • 800 70 2222 — całodobowe i bezpłatne Centrum Wsparcia dla Osób Dorosłych w Kryzysie Psychicznym.

Źródła: NFZ, ZUS, CBOS, Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom, Biuro Rzeczniczki Praw Dziecka, Komenda Główna Policji.

Katarzyna Racisz
Katarzyna Racisz

Redaktor naczelna "Kobiecego Kontekstu". Przedsiębiorczyni, coach, trenerka biznesu, prezeska Fundacji Potrzeba Rozwoju.

Artykuły: 50

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

Koniecznie przeczytaj!
Za osiągnięciami kobiet stoją historie, których często nie widać w…