Srebrna gospodarka: potencjał, którego nie możemy marnować

Jeszcze niedawno o starzeniu się społeczeństwa mówiliśmy przede wszystkim w kontekście emerytur, ochrony zdrowia czy opieki nad osobami starszymi. Dziś coraz wyraźniej widać, że takie spojrzenie jest zdecydowanie zbyt wąskie. Zmiany demograficzne już wpływają na rynek pracy, firmy, samorządy, system usług społecznych i całą gospodarkę, a w kolejnych latach ich znaczenie będzie tylko rosło.

Właśnie temu poświęcona była jedna z najważniejszych debat podczas Forum Rozwoju Mazowsza – rozmowa o srebrnej gospodarce i potencjale osób 50+ na rynku pracy. Padło w niej wiele ważnych tematów, ale jeden powracał właściwie w każdej części dyskusji: nie mamy już komfortu odkładania tego problemu na później.

Najmocniej wybrzmiało jednak coś jeszcze. Srebrna gospodarka nie jest dziś wyłącznie tematem aktywizacji zawodowej czy polityki senioralnej. Coraz bardziej staje się kwestią bezpieczeństwa ekonomicznego i społecznego naszego kraju.

Demografia zmienia zasady gry

Dr hab. Agnieszka Chłoń-Domińczak z SGH przywołała podczas debaty dane, które dobrze pokazują skalę zmiany. W 2026 roku osób w wieku 26–64 lata jest w Polsce około 21,5 mln. Według prognoz GUS do 2046 roku liczba ta ma spaść do nieco ponad 18 mln. Jednocześnie udział osób 50+ w tej grupie będzie szybko rósł – dziś to około 32 proc., a za 15 lat ma wynosić już około 42 proc. Wklejony Markdown

Innymi słowy: za kilkanaście lat osoba po pięćdziesiątce nie będzie na rynku pracy żadnym wyjątkiem ani „specjalną grupą”, którą można traktować jako dodatek do głównego nurtu polityki zatrudnienia. Osoby 50+ będą stanowiły ogromną część zasobów pracy.

I właśnie tutaj pojawia się jeden z największych paradoksów. Z jednej strony wiemy, że ludzi do pracy będzie coraz mniej. Z drugiej – rynek nadal bardzo często zbyt wcześnie rezygnuje z potencjału osób 50+.

Doświadczenie, którego nie możemy sobie pozwolić marnować

Pracownicy po pięćdziesiątce nadal spotykają się ze stereotypami dotyczącymi wieku. Że będą mniej elastyczni. Że gorzej poradzą sobie z nowymi technologiami. Że trudniej będzie im się uczyć. Że częściej chorują. Albo że „nie opłaca się” już inwestować w ich rozwój, bo do emerytury zostało zbyt mało czasu.

Tymczasem obraz jest znacznie bardziej złożony. Przywołane podczas debaty badania pokazują osoby z pokolenia X jako zaangażowane, chętne do działania i często całkiem dobrze radzące sobie cyfrowo. Problemem okazuje się nie tyle brak potencjału, ile ograniczony dostęp do awansów, szkoleń i dalszego rozwoju. Wklejony Markdown

To szczególnie ważne, bo niedobory kadrowe nie są już prognozą na odległą przyszłość. Podczas panelu wskazywano, że ponad 60 proc. przedsiębiorców uznaje je za jedną z istotnych barier prowadzenia działalności. Jeśli ten trend będzie się pogłębiał, niewykorzystywanie potencjału doświadczonych pracowników przestaje być wyłącznie problemem społecznym. Staje się problemem gospodarczym. Wklejony Markdown

Trudno bowiem z jednej strony alarmować, że na rynku brakuje ludzi, a z drugiej uznawać, że człowiek mający 52, 55 czy 60 lat znajduje się już u schyłku swojej zawodowej przydatności.

Duża część problemu jest w naszych głowach

Tomasz Sieradz, Dyrektor Wojewódzkiego Urzędu Pracy w Warszawie, zwracał uwagę, że jednym z największych wyzwań są właśnie przekonania i stereotypy. I trudno się z tym nie zgodzić.

Ageizm nie działa wyłącznie poprzez formalne procedury. Czasami pojawia się znacznie wcześniej – w sposobie patrzenia na kandydata do pracy, w decyzji o tym, kogo wysłać na szkolenie, komu zaproponować awans albo w kogo jeszcze „warto inwestować”.

Ale stereotypy zaczynają działać również po drugiej stronie. Jeżeli przez lata słyszymy, że rynek chce ludzi młodych, dynamicznych i „rokujących”, łatwo w końcu zacząć patrzeć na siebie tym samym filtrem. „Jestem już za stara”. „Kto mnie teraz zatrudni?”. „Nie będę zaczynać od nowa po pięćdziesiątce”. „Na zmianę zawodu jest już za późno”.

I właśnie tutaj zaczyna się mechanizm, który może być szczególnie niebezpieczny. Człowiek ma doświadczenie, kompetencje i często jeszcze kilkanaście lat aktywności zawodowej przed sobą, ale stopniowo przestaje widzieć dla siebie miejsce na rynku.

Kobiety 50+ – kiedy nakładają się dwie bariery

Szczególnej uwagi wymaga sytuacja kobiet 50+, bo w ich przypadku bariery związane z wiekiem często nakładają się na te związane z płcią.

Przez dużą część życia zawodowego kobiety mierzą się ze stereotypami dotyczącymi macierzyństwa, dyspozycyjności czy możliwości awansu. Później dochodzi do tego metryka. Doświadczenie, które powinno wzmacniać pozycję zawodową, zaczyna czasami działać przeciwko kandydatce.

A przecież to właśnie kobiety po pięćdziesiątce często mają ogromny zasób wiedzy, kompetencji społecznych i zawodowych, znajomość organizacji, ludzi i procesów. Niejednokrotnie są też w takim momencie życia, w którym mogą jeszcze przez wiele lat aktywnie pracować, rozwijać się, zmieniać role zawodowe czy budować własne przedsięwzięcia.

Jednocześnie nie można traktować grupy 50+ jako jednorodnej. Inne potrzeby ma 51-letnia specjalistka z Warszawy, inne kobieta 58-letnia szukająca zatrudnienia po wielu latach w jednej firmie, jeszcze inne osoba mieszkająca w małej miejscowości czy łącząca pracę z opieką nad starszym rodzicem. Podczas debaty wielokrotnie podkreślano, jak różne mogą być sytuacje osób w tej szerokiej grupie wiekowej. Wklejony Markdown

Uczenie się nie może kończyć się po trzydziestce

Bardzo ważnym wątkiem debaty były także kompetencje i cyfryzacja. Tu również łatwo wpaść w uproszczenie, że osoby 50+ „nie radzą sobie z technologią”. Tymczasem nie wiek sam w sobie jest najważniejszym problemem, lecz dostęp do rozwoju i możliwość aktualizowania kompetencji.

Podczas panelu zwracano uwagę, że w grupie 55–64 lata udział w szkoleniach i kształceniu jest bardzo niski. Jednocześnie rynek zmienia się szybciej niż kiedykolwiek. Automatyzacja, nowe technologie, transformacja cyfrowa czy zielona gospodarka powodują, że kwalifikacje zdobyte 20 czy 30 lat temu nie mogą być jedynym zasobem pracownika na całe życie. Wklejony Markdown

Potrzebujemy więc zupełnie innego myślenia o uczeniu się przez całe życie. I dotyczy to zarówno samych pracowników, jak i pracodawców.

Bo jeśli firma przez kilka lat nie inwestuje w rozwój osoby 55-letniej, a potem stwierdza, że jej kompetencje są przestarzałe, mamy do czynienia z mechanizmem, który sam produkuje problem, przed którym później próbuje się bronić.

Srebrna gospodarka to także biznes i rozwój

Bardzo ciekawie podczas debaty wybrzmiał jeszcze jeden wątek: srebrnej gospodarki nie powinniśmy postrzegać wyłącznie przez pryzmat kosztów, opieki czy starzenia się społeczeństwa.

To również ogromny obszar rozwoju gospodarczego.

Coraz starsze społeczeństwo będzie potrzebowało nowych produktów i usług: zdrowotnych, opiekuńczych, mieszkaniowych, technologicznych, transportowych, edukacyjnych czy rekreacyjnych. To oznacza nowe potrzeby konsumentów, ale też nowe miejsca pracy, specjalizacje i możliwości dla przedsiębiorców.

Jest też ogromny potencjał w pracy międzypokoleniowej. Doświadczeni pracownicy mogą pełnić rolę mentorów, przekazywać młodszym osobom wiedzę, której nie da się zapisać w instrukcji ani zdobyć podczas kilkugodzinnego szkolenia. Podczas dyskusji właśnie mentoring i wykorzystanie doświadczenia osób 50+ pojawiały się jako jeden ze sposobów lepszego łączenia potencjału różnych pokoleń. Wklejony Markdown

Nie wystarczy kolejny projekt „dla seniorów”

Najważniejszy wniosek z tej rozmowy jest chyba taki, że nie istnieje jedno proste rozwiązanie. Nie wystarczy uruchomić kolejnego szkolenia komputerowego, kampanii społecznej czy programu aktywizacyjnego i uznać, że temat został zaopiekowany.

Potrzebujemy zmiany po wielu stronach jednocześnie. Pracodawcy muszą nauczyć się lepiej zarządzać wiekiem i różnorodnością pokoleniową. Instytucje publiczne – projektować rozwiązania odpowiadające na różne sytuacje życiowe i zawodowe. System edukacji powinien rzeczywiście wspierać uczenie się przez całe życie. A my jako społeczeństwo musimy przestać automatycznie utożsamiać młodość z potencjałem, a wiek z ograniczeniem.

I potrzebna jest współpraca. Instytucji rynku pracy, samorządów, pracodawców, organizacji społecznych, uczelni i samych osób 50+. Właśnie tym akcentem zakończyła się także debata na Forum Rozwoju Mazowsza: bez współdziałania różnych środowisk trudno będzie odpowiedzieć na skalę nadchodzących zmian. Wklejony Markdown

Bo srebrna gospodarka nie jest tematem, którym będziemy musieli zająć się kiedyś.

Ona już jest naszą rzeczywistością. I trzeba się tym zająć natychmiast.

Katarzyna Racisz
Katarzyna Racisz

Redaktor naczelna "Kobiecego Kontekstu". Przedsiębiorczyni, coach, trenerka biznesu, prezeska Fundacji Potrzeba Rozwoju.

Artykuły: 50

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

Koniecznie przeczytaj!
Działają społecznie, edukują, pomagają, przełamują stereotypy, zmieniają swoje środowiska i…